حاضر جوابی اصفهانی ها
« حاضر جوابی ها و متلك های اصفهانی ها بیشتر از آن است كه این كتاب گنجایش آن را داشته باشد و جای آن دارد كه كتاب مخصوصی آن هم در چند جلد در آن باب تالیف نمود .
در اینكه اصفهانی ها مردمان حاضر جوابی هستند حرفی نیست و از اهل ایران كسی نیست كه زهر زبان آنها را نچشیده باشد وخوشمزه آن است كه چه بسا این زهر زبان به قدری مطبوع و دلپذیر است كه شنونده را نیز خوش می آید . »
محمد علی جمال زاده ـ كتاب كشكول جمالی
مشهور است كه اصفهانی ها لطیفه گو شیرین زبان، حاضر جواب زیرك نكته سنج و موقع شناس می باشند . این مطلب از نوشته ها و كتاب های گذشتگان و از نشست و برخاست گفتگو و معامله با آنان و خصوصاً زندگی بین ایشان به خوبی روشن می شود . تو گویی لطیفه پردازی و خوشمزگی خاص اصفهانی هاست و از اصفهان شروع شده و به اصفهان نیز ختم می گردد .
خوشمزگی ، لودگی و ترزبانی اصفهانی ها به طبقه و قشر خاصی از ایشان محدود نمی گردد . بلكه كوچك و بزرگ زن و مرد با سواد و بی سواد دهاتی و شهری عالم و جاهل آنها حاضر جواب مجلس آرا خوش صحبت خوشمزه و شیرین بیان می باشند .
« كریم شیره ای » دلقك دربار ناصر الدین شاه در اصفهان متولد و بزرگ شد و در آن جا به نام «كریم پشه » شهرت یافت و بعد یك و تنها به تهران آمد و بطور ناشناس در یك مجلس عروسی شركت نمود وشیرین كاری كرد و از فردای آن روز در تمام تهران مشهور شد و بالاخره مورد توجه شاه قاجار قرار گرفت و به دربار رفت و در آنجا صاحب دم و دستگاه و جاه وجلال گردید . پیش از او به نام «كربلایی عنایت » و یا به قول شاه عباس «كچل عنایت » بر می خوریم كه از دلقك های فهیم مردم دار و بزرگ دربار پادشاه صفوی بود و در همه جا همراه شاه می رفت و به خوشمزگی می پرداخت .
شاردن در سفر نامه مفصل خود از احترام مخصوص و توجهی كه مردم اصفهان به «كل عنایت » می گذاردند یاد كرده و می نویسد :
« مردم او را شخصیت فوق العاده می دانند . او ندیم شاه عباس بزرگ بود. مطالب شگفت انگیز درباره استعداد هنر و خوش مزگی های او نقل می كنند بسیار حساس سریع الانتقال و تیزهوش بود . هر وقت میل داشت با یك ژست بسیار ساده بدن خود اشخاص را به خنده می آورد »
از این دو مسخره و بازگر معروف كه بگذریم به «اسمعیل بزاز» معروف می رسیم . او نیز در اصفهان متولد شده بود و از دلقك های خوشمزه و با شعور و مورد توجه و احترام مردم و شاه بود .
اسمعیل بزاز ، ضمن انجام كار اصلی خود كه بزازی بود ، دسته ای را برای خوشمزگی و بازیگری تشكیل داده بود و در ابتدا به منزل اعیان و رجال می رفت و به شیرین كاری می پرداخت و بعد كم كم پایش به دربار باز شد و به قول معروف «شاه شناس » شد و در آنجا به بازیگری و خوشمزگی پرداخت .
ناصر نجمی در باره اسمعیل بزاز می نویسد :
«اسمعیل بزاز یكی از سر دسته های مطرب های تهران بود . او كه جوان اصفهانی بودبا خوشمزگی های مخصوص اصفهانی ها در آن روزگار هنر پیشه روحوضی بود .
اسمعیل ذاتاً مردی خوش قلب و انسانی شریف بود كه در این اواخر ضمن مطربی به كار بزازی می پرداخت ولی آنچه از كار مطربی و دلقكی به دست می آورد به فقراء و مستمندان می بخشید »
از نام آورترین مسخره های دوره گرد زمان حاضر كه همواره در خیابان چهارباغ اصفهان پلاس بود و صابون او به تن عده زیادی از مسافران تهرانی خورده بود و از او خاطرات بسیاری برجای مانده است . «حبیب الله یوز باشی» معروف است كه در اصفهان و سایر نقاط كشور مثل كفر ابلیس مشهور خاص و عام بود تهرانی ها كه وصفش را از قبل شنیده بودند به محض رسیدن به اصفهان سعی می كردند به هر ترتیب كه شده او را پیدا كرده و سر به سرش بگذارند و بخندند . یوزباشی هم كه سرش برای این كارها درد می كرد مانند رگبار متلك بار همه می كرد .
چون در اواخر سلطنت پهلوی در چهارباغ و اطراف سی وسه پل اصفهان خارجی ها زیاد بودند مقامات شهری نمی گذاشتند یوزباشی به آن طرف ها برود زیرا با وجود یوزباشی در بین مردم نه ایرانی و نه فرنگی از نیش زبان او در امان نبودند !
از دلقك های درباری و مسخره های دوره گرد اصفهانی كه بگذریمدر بین سایر طبقات اصفهان بخصوص در میان علم و فضلای آنها نیز افراد خوشمزه و شیرین بیان بسیار یافت شده است . از آن جمله می توان به نام چند تن از ایشان اشاره كرد :
آقای جمال الدین خوانساری با وجود علم و دانش بسیار در شیرین زبانی ولطیفه گویی سرآمد مردم عصر خود بود دكتر محمد علی احسانی طباطبایی در مورد ایشان می نویسد :
« آقا جمال الدین خوانساری پسر مرحوم شیخ محمد حسین خوانساری است كه به قدری شوخ و حاضر جواب بود كه در اصفهان كه خود تمامی مردمش ترزبانند ، این شخص سرآمد همگان شده است و كسی نتوانسته است با او شوخی كند جز آنكه مجاب شده باشد . »
«میرزا ابوالحسن طباطبایی » زواره ای نائینی متخلص به «جلوه » حكیم معروف وعارف وارسته و گوشه گیر نیز با همه بار دانشی كه داشت دارای طبعی خوش و رویی گشاده و زبانی شیرین بود .
خیلی وقت ها ناصرالدین شاه بدون تشریفات و خبر قبلی به سروقت جلوه می رفت و گاهی در این ما=لاقات ها گفتگوهایی می شد كه ذكرش خالی از لطف نیست .
از علما و دانشمندان آنها كه بگذریم در بین افراد عادی اصفهان نیز افراد شیرین زبان و لطیفه گو بسیار دیده شده است و ما در این كتاب علاوه بر شرح و ذكر لطیفه های دلقك های درباری و مسخره های دوره گرد اصفهانی . تعدادی از لطایف مردم كوچه و بازار اصفهان را هم گرد آوری و باز نویسی نموده و به نظر شما می رسانیم .
در كتاب حاضر شما برای اولین بار با چند چهر جدید شوخی و خنده آشنا می شوید كه قبل از این اسمی از این مردان خنده آفرین و شادی بخش در كتاب ها و نشریات فارسی به میان نیامده است . از جمله این افراد « ملا جعفری خروس باز» ملا نصر الدین عصر صفویه «آقای اخلاقی » با مزه خیابان شاهپور اصفهان و بالاخره « حاج سید محمد صمصام » منبری بسیار خوشمزه اصفهان می باشند .
« ملا جعفری خروس باز » جانمازدار آخوند ملا محمد باقر مجلسی رحمه الله علیه بود كه علاقه عجیبی به خروس و خروس بازی از خود نشان می داد و همه روزه در میدان نقش جهان اصفهان در معركه علاقمندان به خروس شركت می جست و خروس دست پرورده خویش را تشویق به جنگ به خروس رقیب می نمود .
ملا جعفری مردی ملا و فاضل بود ولی به دنبال استفاده از علم و دانش نرفته و خروس بازی را پیشه خود ساخت و با مطایبه و شوخی روزگار را بسر آورد . عجبیب اینكه ملا محمد باقر مجلسی ، حضور وی و حتی شوخی های او را تحمل نموده و امر به اخراج یا تنبیه او نمی نمود .
ملا جعفری در عصر صفویه می زیست و یكی از درباریان قاجاریه به نالم «محمد حسن » كه احتمالاً باید محمد حسن خان اعتمادالسلطنه روزنامه خوان مخصوص ناصرالدین شاه باشد شرح حال و لطایف او را در تاریخ هفت ربیع الثانی سال 1305 به رشته تحریر كشیده و تقدیم حضور ناصرالدین شاه نموده است .
« آقای اخلاقی » شاگرد یكی از مغازه های خیابان شاهپور سابق اصفهان بود كه همیشه با كت و شلوار و كروات به خیابان می آمد و كیفی در دست می گرفت و حرف های با مزه ای می زد و به هر كس می رسید متلكی شیرین می گفت و خلاصه كارهای غیر منتظره ای می كرد و به همین خاطر در سرتاسر خیابان شاهپور مشهور بود . دو خاطره خواندنی از او در كتاب آمده است .
آخرین و تازه ترین چهره خنده و شوخی كه برای اولین بار در این كتاب معرفی می شود ، شادروان «حاج سید محمد صمصام » خوشمزه اصفهانی است كه در محله صراف های اصفهان متولد شده و عمری را در بین مردم با محبوبیت بسر آورد .
عده ای گمان داشتند كه صمصام دیوانه و یا خل وضع است ، حال آنكه او مردی بسیار عاقل و نكته سنج و در عین حال شوخ طبع بود . اكثر منبرها و كارهای صمصام دارای ظاهری فكاهی ولی باطنی انتقادی بود .
صمصام گاهی پایش را ازشوخی های عامیانه فراتر می نهاد و با پادشاهان و مردان سیاسی پرقدرت وقت نیز شوخی می كرد .ودختران آنها را داوطلب همسری خویش معرفی می نمود در بین معمرین اصفهانی كمتر كسی را می توان یافت كه او را ندیده و حكایت و لطیفه ای از این مرد استثنایی بخاطر نداشته باشد.
در پایان كتاب حاضر به ذكر نمونه هایی از اشعاری كه درباره اصفهان و سپاهان و زاینده رود سروده اند و نیز به نقل اشعار زیبایی از چند تن از شعرای اصفهانی پرداخته ایم و خصوصاً اشعار فكاهی دو تن از شعرای شوخ و بذله گوی اصفهان را مفصل تر آورده ایم تا شما را با طبقه دیگری از افراد خوش ذوق وهنرمند و شوخ اصفهان آشنا سازیم باشد كه مورد توجه شما قرار گیرد . در خاتمه این مقدمه بر خود لازم می دانم از دوستان و سروران و كسانی كه در تهیه ، تدوین ، چاپ و انتشار این كتاب نگارنده را یاری كرده اند ، خصوصاً برادران محدث و كیان فر (مسئولان نسخ خطی كتابخانه ملی ) ، حجت الاسلام حاج آقا حسین منصوری (واعظ محترم اصفهانی ) ، مسعود فقیه (روزنامه نگار قدیمی وهنرمند سابق تأتر) میر حسینی (استاد دانشگاه ) دوستان ارجمندم رضا جدیدی و عباس شفیعی (فرهنگیان اصفهانی ) حاج فرهاد باقری (دوست خانوادگی ) ، مزجی (همكار اداری ) حسین روغنی و سركار خانم حوری بهرام زاده و نیز مدیریت حروفچینی همراه لیتوگرافی قاسملو ، چاپخانه احمدی تشكر و قدردانی نمایم .
همچنین از حاج داود رمضان شیرازی مدیر انتشارات سنایی كه با بكارگیری سرمایه وهمت و پشتكار قابل تحسین اقدام به انتشار این گونه كتابه ها می نماید سپاسگزارم از خدانند متعال برای جملگی آنان آرزوی سلامت ، سعادت و موفقیت دارم .
امید است كوشش نگارنده در جمع آوری و نگارش لطایف و حكایات و نیز شیرین كاری های اصفهانی ها مورد توجه شما هموطنان عزیز و اصفهانی های گرامی قرار گیرد و مطالب آن مثل گز شیرین و خوشمزه و پر انگبین اصفهان بر شیرینی صفا و لطف محافل و مجالس شما بیفزاید و غم وغصه روزگار را مثل رگبارهای بهاری از خانه دل شما بزداید .
حسین نور بخش
اصفهان در روزگاران پیشین از شهرهای آباد و پرجمعیت ایران و پایتخت سلسله صفویه بوده و اینك نیز با داشتن آثار تاریخی بسیار و مدرم باهوش و زیرك و صنایع دستی متعدد و جالب و زمین های كشاورزی وسیع از نقاط دیدنی ، شهرهای بزرگ و معروف و در عین حال آباد كشور می باشد . برای آشنایی با خصوصیات اخلاقی و مردم خوش ذوق اصفهان نوشته یكی از نویسندگان اصفهانی را انتخاب و با شما مرور می نماییم .
شادروان محمدعلی جمالزاده خالق كتاب « یكی بود، یكی نبود » و نویسنده معروف ایرانی كه دارای آثار بسیاری در زبان پارسی است ، ذاتاً اصفهانی و متولد خاك پاك اصفهان بود .
قلعه نویی: عامل اصلی شکست مقابل کره من هستم | جامجم - دوازده ساعت پيش
صفایى فراهانى: دوره قهرمانى هاى اتفاقى به پایان رسیده است | ايران اسپورت - ۵۵ دقيقه پيش
